Het onzichtbare spoor dat Apeldoorn met Auschwitz verbindt

20-02-2025

In 2025 is het tachtig jaar geleden dat er een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog. Ook is het twee en tachtig  jaar geleden dat het Apeldoornsche Bosch is ontruimd en alle bewoners en een groot deel van de personeelsleden naar Auschwitz-Birkenau werden gedeporteerd. Hier kwamen zij, op 21 personeelsleden na, allemaal om. Om aandacht te besteden aan tachtig jaar vrijheid is er een reis georganiseerd naar Krakau en concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau.

Bezoek aan herinneringscentrum en Amsterdam

Voorafgaand aan de reis bracht de Jongerenraad in december 2024 met een deel van de gemeenteraad een bezoek aan het herinneringscentrum het Apeldoornsche Bosch en aan Amsterdam. Hier werden onder andere het Namenmonument, het Holocaustmuseum en de Hollandsche Schouwburg bezocht. Tijdens het driedaagse bezoek aan Polen werd een bezoek gebracht aan Schindler’s Museum, de Joodse wijk Kazimierz, het voormalige getto van Krakau, de Remah Synagoge en de kampen Auschwitz I en Auschwitz II-Birkenau.

Bezoek aan Auschwitz

Bij het bezoek aan Auschwitz II-Birkenau is er stilgestaan bij de ontruiming en deportatie van bewoners en personeel van het Apeldoornsche Bosch in 1943. Namens alle Apeldoorners legden burgemeester Ton Heerts, gedeputeerde Peter Drenth en de jongeren een bloemstuk bij het Nederlandse gedenkteken in Kamp Birkenau.

Burgemeester Heerts hield een korte toespraak waarin hij onder andere zei:
‘’Het is ongeveer dertig jaar geleden dat ik hier stond in mijn tijd als militair en nu sta ik hier met de jongeren uit Apeldoorn en de gedeputeerde namens de provincie. We leggen een krans omdat we over een paar dagen Herinneringscentrum Apeldoornsche Bosch heropenen en het verhaal van de bijna 1400 bewoners en medewerkers van het Apeldoornsche Bosch die zijn gedeporteerd en hier zijn omgekomen een gezicht en een stem geven. We leggen nu samen met de gedeputeerde en de Jongerenraad een krans namens alle Apeldoorners om stil te staan bij wat hen is overkomen. Opdat we nooit meer vergeten.’’

Op de deelnemende jongeren heeft de reis veel indruk gemaakt.
Jongerenraadslid Vera Bosch (20 jaar):
‘’Het was bijzonder om in vrijheid stil te staan bij het leed dat de mensen hier hebben moeten ondergaan. Zover je kon kijken, zag je waren barakken met schoorstenen, crematoria en er waren honderden meters aan prikkeldraad. In de verte liepen reeën door het weiland. In de zomer kleurt het gras hier niet groen. Er is zoveel as op terecht gekomen dat het er grauw en levenloos uit blijft zien. Het voelt ook grauw en zwaar om hier te zijn.’’

Jongerenraadslid Jitse Beuker (21 jaar):
’Ik wil altijd alles kunnen begrijpen, maar dat gaat hier niet. Dit is niet te begrijpen. Hoe mensen andere mensen zo ontmenselijkt hebben. Daar zijn geen woorden voor.’’

Jongerenraadslid Tim Masselink (21 jaar):
‘’Heel ingrijpend dat wij dit bezoek hebben kunnen doen. Het maakt ons bewust van de offers die zijn gebracht zodat wij nu in vrijheid kunnen leven. Hopelijk kunnen wij nu meer Apeldoornse jongeren aanwakkeren om zich te verdiepen in Apeldoorn en de Tweede Wereldoorlog.’’

Jongerenraadslid Naomi Visscher (19 jaar):
‘’Als mensen vragen hoe het was, weet ik eigenlijk niet goed wat ik moet antwoorden.
Raar, apart, verschrikkelijk, kil, allemaal woorden die in mij opkomen, omdat ik denk dat het precies zo was. Het voelde heel vreemd om daar te zijn, maar tegelijkertijd ook bijzonder. Het is een plek die ik ken van foto’s en films en documentaires, maar als je er eenmaal bent, komt het pas echt binnen. Je voelt 
een fractie van hoe verschrikkelijk het daar moet zijn geweest. Het was heftig om alle spullen te zien: de kleren, de haren, de brillen en de schoenen, zoveel schoenen. En als je bedenkt dat elk paar schoenen van één persoon was, dringt het pas echt door hoeveel mannen, vrouwen en kinderen daar hebben geleden en zijn omgekomen.
Eenmaal thuis besef ik dat dit een bijzondere herinnering is die ik mijn leven lang bij me wil dragen.
We moeten blijven beseffen dat leven in vrijheid een voorrecht is. In Auschwitz is dat besef alleen maar sterker geworden. Ik zie het als een persoonlijke missie om deze verhalen nooit te vergeten.’’

Coördinator van de Jongerenraad uit Apeldoorn Noah Terpstra zegt hierover:
‘’Het was een indrukwekkende en soms huiveringwekkende reis die we met elkaar hebben gemaakt. Ik ben ontzettend trots op alle jongeren, hoe ze er voor elkaar waren en met oprechte interesse willen blijven herdenken wat er in de oorlog heeft plaatsgevonden. Ook na deze reis zal de Jongerenraad zich tijdens dit herdenkingsjaar blijven inzetten om aandacht te besteden aan dit thema.’’

Dat deze jongeren mee mochten op de reis naar Polen ligt in lijn met het doel dat wordt nagestreefd met de opening van het vernieuwde Herinneringscentrum Apeldoornsche Bosch. Lang niet alle Apeldoornse inwoners kennen de geschiedenis van het Apeldoornsche Bosch en met de vernieuwingen aan het herinneringscentrum is het makkelijker mogelijk om grote groepen, zoals schoolklassen te ontvangen. Met financiële impulsen vanuit de gemeente - onder andere via de motie ‘Wat blijft zijn de namen’ -, Provincie Gelderland, fondsen en sponsoring vanuit het bedrijfsleven is het Herinneringscentrum afgelopen maanden uitgebreid.

Opening vernieuwde herinneringscentrum

Op dinsdag 21 januari 2025 is het vernieuwde herinneringscentrum geopend door HKH Prinses Margriet. Voorafgaand is de theatervoorstelling ‘Ludmilla of lijken aan de lopende band’ opgevoerd. Dit is een aangepaste versie van een operaparodie die oorspronkelijk in juni 1944 in Kamp Westerbork werd geschreven en opgevoerd.

De jongeren zijn gedurende de reis gevolgd door Omroep Gelderland. De driedelige docuserie ‘’Vergeten oorlogsdrama: van Apeldoorn naar Auschwitz’’ was te zien van 21 t/m 23 januari 2025 en is nu nog te bekijken op het YouTube-kanaal van de omroep.